Viyana Mimarisi

19. yuzyilin hazir buldugu Viyana boyle bicimlenmisti. 1840â??da 357.000 olan toplam nufusun ancak 41.000â??i ic surun disindaki mahallelerde yasiyordu. (Banik-schweitzer, 1995,s.127) 19. yuzyilin 2. yarisinda Viyanaâ??nin modernlesmis cografyanin buyuk-kentleriyle birlikte paylastigi kader yalnizca 50 yil icinde nufusunu 4 katina katlamak olmadi. ?ehir bir yandan da hizla genlesiyordu. 20. yuzyil basinda Viyanaâ??da yasayan 1.400.000 kisinin buyuk cogunlugu, bu arada Ringstrasseâ??ye donusmus olan ic surun disinda buyuk bir hizla yogunlasmakta olan mahallelerde yasamaya baslamisti. Nufus artisiyla birlikte iki onemli yapisal donusum daha geciriyordu Viyana: bir yandan yeni burokrasisi ve aygitlariyla birlikte modernlesen devletin, ote yandan da hizla gelisen sanayi kapitalizminin ticaret ve finans etkinliklerinin (Londra, Paris ve New York ile kiyaslandiginda onemsiz, ancak bir dogu baskentini donusturecek kadar da onemli) odagi haline geliyordu.

Franz Josephâ??in Viyanasi: RingstraCe vs.
19. yuzyil Viyanasiâ??na damgasini vuracak olan imparator Franz Josephâ?in etkinlikleri, bir yandan yeni nufusun (1 milyon kisi) iskânina ve artan hareketliligine olanak taniyacak, diger yandan da sehrin modern devletin ve yeni kapitalizmin mekânsal taleplerine uygun bicimde yeniden kurulmasini saglayacak yeni duzenlemeleri yapmak olarak ozetlenebilir.

Josephâ??in girisimlerinin dugum noktasini, 4,4 km uzunlugunda genis bir bant olan RingstraCe operasyonu olusturuyordu. 1857 yilinda acilan uluslararasi yarismayla baslayip 1880â??lerin sonuna kadar, 30 yil boyunca araliksiz surecek olan operasyon sonucunda RingstraCeâ??nin kendisi baslibasina yeni bir zona donusmekle kalmiyor, eski sehrin finans ve ticaret merkezine, surun disindaki gevsek iskân bolgelerinin de yogunlasarak apartman semtlerine donusmesine olanak taniyordu. RingstraCe her seyden once â??piyasayaâ?, gormeye ve gostermeye, temasaya olanak taniyan genis bir 19. yuzyil bulvariydi. Baroktan devralinmis aliskanliklarla duzenlenmis genis bosluklarla ve bu bosluklarin icine odak olacak bicimde yerlestirilmis opera, tiyatro, doga ve sanat tarihi muzeleri, parlamento, universite, belediye, akademi, bakanliklar vb. binalarla kusatilmis olarak kurgulanmisti. Ring, yalnizca genis bir bulvar ve iki yanindaki bosluklarla onlarin uzerindeki devasa kamu binalarindan da olusmuyordu: hem eski sehre, hem de surun disindaki iskân bolgesine dogru yayilarak karakterini her iki yana dogru da genisletmis oluyordu.

Dolayisiyla Ringâ??in kesiti genis bir bulvar, iki yaninda bosluklar icinde yuzen gorkemli kamu yapilari, ve onlarin da arkasinda bu kamu yapilarinin olcegini biraz daha sikisarak ve birbirleriyle bitiserek devralan 2. bir buro yapilari kusagindan olusuyordu. Ortacag sehriyle sur disi iskân bolgesinin arasina, sonuna kadar tasarlanmis ve 30 yil icinde tamamlanmis gorkemli bir 19. yuzyil olcegi yerlestirilmisti. (1)

Ring ayni zamanda da bir usluplar resmigecidiydi: 19. yuzyilin kendine ozgu â??islevselciligiâ? ile (2) , binalarin usluplari islevlerine gore belirleniyordu: Parlamentoya klasik, belediyeye gotik, universiteye ronesans, tiyatroya rokoko usluplari uygun gorulmustu. Avrupa tarihinin ilk gorkemli eklektik binalarindan olan Karlskirche de Ring dizisinin icinde konumlaniyordu. (Petz, 1998) Gunkut Akinâ??in bu sayidaki yazisinda konu edilen dekor deposu icin secilen yer, tam da beklenecegi gibi, etli Ring bandinin gorunurluk sinirlarinin disinda konumlaniyordu. Ilginc olan deponun, Ring uzerindeki bina programlarinin parcasi olan uslup yuklerinden arinmisligi nedeniyle usta mimar semperâ??in becerisine daha genis bir alan acabilmesi ve yine tam da bu nedenle dikkatimize digerlerinden daha fazla takilmasi. Gunkut Akinâ??in modernin cesitli vechelerini sergileyen onca bina arasindan yorumlamak icin onu secmis, oncelikle depodan esinlenmis olmasi pek de raslanti olmasa gerek.

Ringstrasse operasyonu, sur-icinin de hizla donusmesine ve ticaret ile finans merkezi olarak islev kazanmasina yol aciyordu. Ortacagdan kalan binalarin yariya yakini yikilarak, yerlerini yeni ofis ve ticaret binalarina birakmislardi. (bkz. Harita 1) Ilginc olan, bazi noktasal mudahaleler disinda (ornegin KärntnerstraCeâ??nin genisletilmesi), eski sehrin morfolojik karakterini korumus olmasidir. Ringâ??in ici bugun hâla ortacagin meydan-sokak-ada izlerini buyuk olcude korumakta, ortacag morfolojisi, yuzyil donumundeki 30-40 yil icinde uretilen yaklasik yuzde 50 oraninda modern binayla donatilmis olarak varligini surdurmektedir.(Banik-schweitzer, 1995)

Joseph icin daha zor olan Ring ile Gurtel arasindaki iskân bolgesine ceki-duzen vermek olmustur. Imar plani enstrumani uzerinde 1839â??dan itibaren calisilmaya baslanmis, ancak 1866â??da son bicimi verilen Generalbaulinienplanâ??i (Genel Yapi Hizalari Plani) cesitli tesvik ve zorlamalarla ancak parca parca uygulamak olanakli olmustur. Bunun da nedeni 19. yuzyil oncesinden kalan ve dogasi geregi adim adim degismek durumunda olan kucuk parseller uzerindeki yapilasma oruntusudur (Banik-schweitzer, 1985). Viyanaâ??ya bir butun olarak uygulamaya konan ilk genel plan 1893â??deki Bauzonenplan (Yapi Zonu Plani) olmustur. Bu plan, butunsel bir imar plani olmaktan ziyade, sehri yogunluklara ve yapilasma bicimlerine gore birbirinden ayirma ve iskan bolgesiyle endustri bolgesini ayristirma islevini ustleniyordu. Plana gore (zaten buyuk olcude yapilasmasini tamamlamis olan) Gurtelâ??e kadar olan bolgede 6 kata kadar imar izni veriliyor, Gurtelâ??in bati yakasinda 4 kata kadar insaat yapilabiliyor, bu kusagin da disinda kalan tarim alaninda ise dusuk yogunluklu ayrik nizam yapilasma olanakli oluyordu. (bkz. Harita 2) Gurtelâ??in guneyiyse endustri bolgesine ayrilmisti. Plan var olan durumu mesrulastirirken, yakin gelecegi de regule ederek denetlemeyi hedefliyordu…

Franz Josephâ??in bir baska hamlesi de altyapi projeleriydi: Bir yandan ortacag boyunca sehri tasma tehdidiyle yuzyuze birakmis Tuna nehrinin kanal operasyonlariyla islahi ve suyun sehre teget hale getirilmesi, ote yandan da demiryollarinin sehrin yeni gelisme alanlariyla iliskilendirilmesi ve Gurtel ile kesistigi noktalarda kafa-istasyonlariyla noktalanmasi (3) bu projelerin en en kapsamlilariydi.

sorunsuz, celiskisiz, surtunmesiz bir oykuye benziyor ilk bakista: Monarsinin basi tarafindan bizzat yonetilen basari dolu bir modernlesme oykusu gibi. Ancak, tarihi tarih yapanin direncler, surtunmeler, celiskiler, eszamansizliklar, bosluklar oldugunu bilenler icin suphe cekici olmali monarsinin basi tarafindan bizzat yonetilen bu surec: Fazla sorunsuz, celiskisiz, surtunme kuvvetlerinden fazlasiyla âzade duruyor modernin islevsel ve temsili gerekleri ile uyumlu Ringstrasseâ??nin insasi, suricinin donusumu, iki sur arasi bolgenin imarini regule edecek planlama enstrumanlarinin harekete gecmesi ve altyapi projelerinden olusan modernlesme paketi. Bu operasyonlarin tozu-dumaniyla gorkeminin ardina gizlenmis, biri donemin oteki Avrupa baskentleriyle paylastigi, digeri kendine has olan ve 19. yuzyilin yeni siniflarini ilgilendiren iki sosyal problem alani vardi Viyanaâ??nin: Biri proletaryanin maddi yasam kosullarindaki sikintilar, digeri de burjuvazinin iliskinlik (aidiyet) sorunlari.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir